Του Ηλία Νικολόπουλου*

Η κρίση, με την οποία βρίσκεται αντιμέτωπη η χώρα μας από το 2009, οξύνεται όλο και περισσότερο. Οι μνημονιακές πολιτικές και τα μέτρα που συνεπάγονται αυτές οδηγούν σε όλο και μεγαλύτερα οικονομικά και κοινωνικά αδιέξοδα, με αποτέλεσμα να πλήττεται και να περιθωριοποιείται το μεγαλύτερο τμήμα της νεολαίας, των εργαζομένων, των συνταξιούχων και των ενδιάμεσων κοινωνικών στρωμάτων. Ήδη η χώρα μας βιώνει με τραγικό τρόπο τις συνέπειες της κοινωνίας του ενός τετάρτου.
Στις συνθήκες αυτές γίνεται πλέον φανερό ότι η διεθνής κρίση πλήττει με ιδιαίτερη ένταση την Ευρώπη και κυρίως τον ευρωπαϊκό Νότο. Η κρίση, που έχει δομικά χαρακτηριστικά, αντιμετωπίζεται από τις κυρίαρχες δυνάμεις ως κρίση συμβατική, αναπαράγοντάς την έτσι σε διευρυνόμενη κλίμακα. Στη χώρα μας για να ξεπεραστεί η κρίση, εξαιτίας των επιλογών της άρχουσας τάξης και της πολιτικής της εκπροσώπησης, οι οποίες οδήγησαν σε καταστροφή τον παραγωγικό ιστό της και μετέτρεψαν το κράτος σε μηχανισμό εξυπηρέτησης ιδιαίτερων συμφερόντων, απαιτούνται μέτρα τα οποία υπερβαίνουν τη λογική του κυρίαρχου συστήματος.

Τομείς-κλειδιά για την ανασυγκρότηση

Τα μέτρα αυτά για να οδηγούν σε ουσιαστικό αποτέλεσμα πρέπει να στηρίζονται σε δύο πυλώνες: τον κοινωνικό ή αλληλέγγυο και το δημόσιο. Πρόκειται για δύο τομείς-κλειδιά για την ανασυγκρότηση της οικονομίας και της κοινωνίας μας.
Ο κοινωνικός ή αλληλέγγυος τομέας μπορεί να αποτελέσει τον ηγεμονικό τομέα στη διαδικασία αυτή, διότι από τη φύση του είναι σε θέση να ενεργοποιεί τους άμεσους παραγωγούς-πολίτες σε πρωτοβουλιακή βάση επειδή θεμελιώνεται σε αυτοδιαχειριστικές, συνεταιριστικές, συνεργατικές και γενικότερα σε αλληλέγγυες μορφές οργάνωσης της οικονομίας και της κοινωνίας. Πρόκειται για μορφές οικονομικής και κοινωνικής δράσης, οι οποίες εστιάζονται στη συλλογική παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και στην εφαρμογή των αρχών της άμεσης δημοκρατίας σε όλα τα επίπεδα λήψης των αποφάσεων. Το συλλογικό συμφέρον, οι κοινωνικές ανάγκες, το κοινωνικό όφελος, το κοινωνικό κόστος, η δημοκρατική διοίκηση κ.ά. αποτελούν βασικά στοιχεία της αλληλέγγυας οικονομίας, η οποία μπορεί και πρέπει να αποτελέσει την αφετηρία και τη βάση υπέρβασης της σημερινής δομικής κρίσης του συστήματος.
Οι αξιόλογες παραγωγικές δυνάμεις που διαθέτει η χώρα μας, και οι οποίες απειλούνται με καθολική καταστροφή, μπορούν άμεσα να ενεργοποιηθούν και να αξιοποιηθούν στο πλαίσιο πρωτοβουλιών αλληλέγγυου χαρακτήρα, οι οποίες είναι σε θέση να καλύπτουν ένα ευρύτατο φάσμα δραστηριοτήτων, το οποίο περιλαμβάνει την εκπαίδευση, την παραγωγή, το εμπόριο, την αποταμίευση, την κοινωνική ασφάλιση, την υγεία, τον πολιτισμό κ.ά. Γίνεται εύκολα αντιληπτό ότι οι αλληλέγγυες αυτές πρωτοβουλίες και δραστηριότητες εντάσσονται σε διαδικασίες κοινωνικής μεταβολής, οι οποίες συμβάλουν στη δημιουργία των κατάλληλων συνθηκών για να ανοίξει ο δρόμος για τη μετάβαση σε μια εναλλακτική οργάνωση της οικονομίας και της κοινωνίας.

Κριτήρια για αλληλέγγυες πρωτοβουλίες

Οι αλληλέγγυες αυτές μορφές για να μπορούν να εκπληρώνουν τον εναλλακτικό τους ρόλο, και να μην αναπαράγουν τις κυρίαρχες σχέσεις και θεσμούς, πρέπει να ανταποκρίνονται στα ακόλουθα κριτήρια: Ελευθερία αποδοχής και προσχώρησης· απαγόρευση ατομικού πλουτισμού και κάθε είδους ατομικής ιδιοποίησης του επιτυγχανόμενου πλεονάσματος· δημοκρατική διοίκηση με τη συμμετοχή των μελών με βάση την αρχή μία ψήφος ανά άτομο· κοινωνική χρησιμότητα των επιδιωκόμενων στόχων· ανεξαρτησία και αυτονομία από κάθε είδους εξουσιαστικά κέντρα· προτεραιότητα στην κάλυψη των κοινωνικών αναγκών και όχι στη συσσώρευση· αποδέσμευση από τις εμπορευματικές λογικές, σχέσεις και κατηγορίες.
Προϋπόθεση για να γίνονται πράξη τα προηγούμενα αποτελεί η ύπαρξη και ανάπτυξη κινηματικών διαδικασιών. Στόχος των κινηματικών αυτών διαδικασιών πρέπει να είναι η υπέρβαση του χωρισμού τόσο των εργαζομένων από τα μέσα παραγωγής όσο και των πολιτών από τη διακυβέρνηση των κοινών. Επομένως, για να προχωράει η διαδικασία του κοινωνικού μετασχηματισμού, η έμφαση πρέπει να δίνεται στις αυτοδιαχειριστικές και αμεσοδημοκρατικές μορφές οργάνωσης της οικονομίας και τη κοινωνίας. Για να μπορεί, όμως, ο κοινωνικός τομέας να εκπληρώνει το ρόλο του επιβάλλεται να συνεπικουρείται από ένα αναδιαρθρωμένο, ορθολογικό και αποτελεσματικό δημόσιο τομέα, ο οποίος θα είναι προσανατολισμένος αποκλειστικά στην εξυπηρέτηση των κοινωνικών αναγκών. Για το λόγο αυτό, ο δημόσιος τομέας πρέπει να περιλαμβάνει τις τράπεζες και τις δημόσιες επιχειρήσεις και οργανισμούς.
Συνεπώς, ο κοινωνικός ή αλληλέγγυος τομέας, έχοντας ως βάση την άμεση δημοκρατία και τη γενικευμένη αυτοδιαχείριση, δημιουργεί τους όρους που είναι απαραίτητοι ώστε η κοινωνική και πολιτική εξουσία να ασκείται από τους ίδιους τους άμεσους παραγωγούς-πολίτες, οι οποίοι είναι σε θέση να αντιμετωπίζουν αυτοδύναμα και δημιουργικά, προς το συμφέρον του κοινωνικού συνόλου, τα προβλήματα που αναφύονται όσο σοβαρά και αν είναι αυτά.

* Ο Ηλίας Νικολόπουλος διδάσκει Διεθνείς Οικονομικές Σχέσεις στο ΤΕΙ Χαλκίδας και είναι μέλος του ΔΣ του ΜΑΧΩΜΕ. Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα “Εποχή” στις 07.10.2013